چمدانها را باز کردهاید. لباسها را توی کمد چیدهاید. لیوان چای را دستتان گرفتهاید و روی مبل خانهی جدیدتان در یک کشور غریب نشستهاید. همه چیز مرتب است؛ ویزا توی پاسپورتتان میدرخشد، کارتان را شروع کردهاید و به نظر میرسد به آن چیزی که ماهها برایش دویدهاید رسیدهاید. اما درست در همین لحظهی سکوت، یک حس سنگین و عجیب روی قفسه سینهتان مینشیند. حسی که شاید انتظارش را نداشتید: بحران تنهایی در مهاجرت.
بگذارید روراست باشیم. ما قبل از رفتن، خودمان را برای خیلی چیزها آماده میکنیم. برای سرمای هوا، برای تفاوت نرخ ارز، برای پیدا کردن خانه و یادگرفتن مسیرهای مترو. اما هیچکس به ما نمیگوید وقتی آن آدرنالین اولیه و ذوقِ «رسیدن» فروکش کرد، چه اتفاقی میافتد. هیچکس نمیگوید که روزهای تعطیل، وقتی هیچ پیام «بیا بریم بیرون» روی گوشیتان ظاهر نمیشود، چقدر طولانی و کشدار میگذرند.
این متن قرار نیست یک سری نصیحتِ توخالی باشد. من اینجا نیستم که بگویم «لبخند بزنید و اجتماعی باشید تا همه چیز حل شود». نه. پیدا کردن دوست در بزرگسالی، آن هم در یک فرهنگ دیگر، سخت است. شبیه این است که بخواهید با دست چپتان (اگر راستدست هستید) یک نقاشی دقیق بکشید. شدنی است، اما کلافهکننده است و زمان میبرد.
بیایید قدم به قدم این بحران را کالبدشکافی کنیم و ببینیم چطور میشود از این پیلهی تنهایی بیرون آمد.
چرا دچار بحران تنهایی در مهاجرت میشویم؟
قبل از اینکه به دنبال راهحل بگردیم، باید بفهمیم اصلاً چرا این درد اینقدر عمیق است. تنهاییِ بعد از مهاجرت فقط دلتنگی برای خانواده نیست؛ این یک پدیدهی روانشناختی چندلایه است.
۱. خستگیِ ترجمهی شخصیت شما
یادتان هست قبل از رفتن چقدر استرس داشتید؟ دربهدر دنبال جمع کردن مدارک بودید، نگران بودید که مهر دادگستری و وزارت خارجه بخورد یا نه. وقتی کارتان را به یک جای مطمئن مثل دارالترجمه رسمی ولیعصر سپردید، خیالتان از بابت کاغذبازیها، ترجمه دقیق اصطلاحات حقوقی و تاییدات راحت شد و در نهایت ویزا آمد. شما اسناد و مدارکتان را ترجمه کردید و از مرز گذشتید. اما مشکل اینجاست که در کشور مقصد، هیچ دارالترجمهای نیست که «شخصیت»، «طنز» و «احساسات» شما را برای آدمهای جدید ترجمه کند!
شما در زبان مادریتان آدم بامزهای هستید. میدانید کِی از کنایه استفاده کنید، چطور با یک نگاه منظور را برسانید و چطور در بحثها شرکت کنید. اما وقتی وارد یک زبان و فرهنگ جدید میشوید، ناگهان تبدیل میشوید به یک نسخه وِرسیون پایینتر از خودتان. نمیتوانید شوخی کنید چون ممکن است بیادبانه به نظر برسد. نمیتوانید عمیق حرف بزنید چون دایره لغاتتان یاری نمیکند. این ناتوانی در ابرازِ «خودِ واقعی»، شما را به شدت منزوی میکند.
۲. از دست دادن شبکهی امن و «دوستیهای تصادفی»
در کشور خودمان، ما معمولاً برای پیدا کردن دوست تلاش خاصی نمیکنیم. دوستیها در طول سالها، در حیاط مدرسه، در دانشگاه، یا در محل کار، لابهلای زندگی روزمره اتفاق میافتند. ما یک شبکهی امن داریم. اما وقتی مهاجرت میکنید، این شبکه یکشبه قطع میشود. حالا شما باید آگاهانه و با برنامهریزی دوست پیدا کنید. و بیایید قبول کنیم: دوستیابی در بزرگسالی خیلی شبیه به قرار گذاشتن (Dating) است؛ پر از خجالت، ترس از پسزده شدن و معذب بودن.
۳. تلهی مقایسه
شما دوستیهای بیستسالهتان در ایران را با یک آشنایی دوهفتهای در کشور جدید مقایسه میکنید و با خودتان میگویید: «این آدمها چقدر سردند! هیچکس مثل رفیقهای خودم نمیشود.» بله، معلوم است که نمیشود! شما دارید یک نهال تازه کاشته شده را با یک درخت تنومند بیستساله مقایسه میکنید.
استراتژیهای واقعی برای پیدا کردن دوست در محیط جدید
خب، حالا که فهمیدیم درد از کجاست، چطور باید درمانش کنیم؟ فراموش کنید که به شما میگویند «فقط کافی است بروی بیرون و با آدمها حرف بزنی». این حرف برای یک درونگرا شبیه به کابوس است. ما به روشهای عملی و تستشده نیاز داریم.
۱. جادوی «مواجههی مکرر» (قانون آشنایی)
در روانشناسی پدیدهای داریم به نام «اثر مواجههی صرف» (Mere-exposure effect). یعنی آدمها به مرور زمان، فقط به خاطر اینکه یک نفر را زیاد میبینند، به او حس خوبی پیدا میکنند.
چطور از این استفاده کنیم؟ یک روتین بسازید.
به جای اینکه هر روز از یک کافهی متفاوت قهوه بگیرید، فقط به یک کافه بروید. همیشه همان ساعت؛ در همان پارک بدوید و همیشه از همان فروشگاه خرید کنید.
بعد از دو هفته، باریستای کافه شما را میشناسد. بعد از یک ماه، آدمی که همیشه سگش را در آن ساعت به پارک میآورد، به شما لبخند میزند و سر تکان میدهد. این آشناییهای کوچکِ بدون فشار، قدم اول برای شکستن یخ تنهایی هستند. شما دیگر یک غریبهی کامل نیستید؛ شما «همان آدمی هستید که همیشه سهشنبهها میآید».
۲. علایقتان را به عنوان طعمه استفاده کنید
بدترین راه برای دوست پیدا کردن این است که به یک مهمانی شلوغ بروید و سعی کنید با آدمهای کاملاً غریبه دربارهی آبوهوا حرف بزنید.
بهترین راه؟ پیدا کردن آدمهایی که با شما یک نقطهی اشتراک پررنگ دارند.
اگر عاشق عکاسی هستید، به یک تور عکاسی محلی بپیوندید. اگر اهل بازیهای رومیزی (Board Games) هستید، در اپلیکیشنهایی مثل Meetup بگردید و گروههای بازی شهرتان را پیدا کنید.
چرا این روش جواب میدهد؟ چون وقتی شما در حال انجام یک فعالیت مشترک هستید، فشار از روی مکالمه برداشته میشود. اگر حرفی برای گفتن نداشته باشید، سکوتِ معذبی پیش نمیآید؛ فقط به بازی یا کارتان ادامه میدهید. و معمولاً دوستیها در همین لابهلا، وقتی گارد آدمها پایین است، شکل میگیرد.
۳. داوطلب شوید؛ میانبری به قلب جامعه
یکی از هوشمندانهترین کارها در ماههای اول مهاجرت، انجام کارهای داوطلبانه است. چرا؟
اولاً، آدمهایی که برای کارهای خیریه، پناهگاههای حیوانات، یا فستیوالهای محلی داوطلب میشوند، معمولاً آدمهای مهربانتر، صبورتر و پذیراتری هستند.
دوماً، شما در یک محیط تیمی قرار میگیرید که همه برای یک هدف مشترک کار میکنند. این حس تعلق، به سرعت جای خالی شبکهی اجتماعیتان را پر میکند.
سوماً، این کار بهترین رزومه برای درک فرهنگ محلی و تمرین زبان بدون ترس از قضاوت است.
۴. از حباب همزبانها بیرون بیایید (اما آن را نترکانید!)
بسیاری از مهاجران در همان ماههای اول، یک گروه از هموطنان خودشان پیدا میکنند و دیگر هرگز از آن گروه بیرون نمیآیند. این گروه شبیه یک پتوی گرم و نرم در یک شب سرد زمستانی است؛ به شما امنیت میدهد، میتوانید با هم قرمهسبزی بخورید، به شوخیهای هم بخندید و درددل کنید.
داشتن دوستان همزبان برای سلامت روان شما ضروری است. اما اگر تمام دنیای شما به همین حباب محدود شود، شما در واقع مهاجرت نکردهاید؛ فقط لوکیشن فیزیکیتان را تغییر دادهاید.
سعی کنید تعادل را حفظ کنید. آخر هفتهها با دوستان همزبانتان باشید، اما وسط هفته خودتان را مجبور کنید در گروههایی شرکت کنید که هیچکس زبان شما را نمیفهمد.
۵. شجاعتِ برداشتن قدم اول
این بخش شاید سختترین قسمت ماجرا باشد. فرض کنید در کلاس زبان یا باشگاه با یک نفر گپ زدهاید و حس میکنید آدم جالبی است. اینجا دقیقاً همان جایی است که باید مثل یک بزرگسال رفتار کنید و خجالت را کنار بگذارید.
منتظر نمانید او به شما پیشنهاد دوستی بدهد. یک جملهی ساده و بدون فشار آماده کنید:
«من تازه به این شهر اومدم و دارم سعی میکنم کافههای خوب اینجا رو کشف کنم. دوست داری این آخر هفته بریم فلان کافه قهوه بخوریم؟»
اگر گفت نه، یا بهانهای آورد، اصلاً به خودتان نگیرید. آدمها زندگیهای شلوغی دارند و گاهی واقعاً ظرفیت پذیرش یک دوست جدید را در آن مقطع زمانی ندارند. لبخند بزنید و از نفر بعدی بپرسید.
بازتنظیمِ انتظارات؛ صبور باشید
تحقیقات روانشناسی (مثل مطالعهی معروف جفری هال) نشان میدهد که برای تبدیل شدن دو غریبه به دوستان معمولی، حدود ۵۰ ساعت وقتگذرانی مشترک نیاز است. و برای تبدیل شدن به یک «دوست صمیمی»، این عدد به بیش از ۲۰۰ ساعت میرسد!
پس لطفا با خودتان مهربان باشید. شما نمیتوانید در ماه سوم مهاجرت، دوستانی داشته باشید که نیمهشب به آنها زنگ بزنید و گریه کنید. دوستی یک فرآیند ارگانیک است. مثل پختن یک غذای اصیل، نیاز به زمان، حرارت ملایم و جا افتادن دارد.
در طول این مسیر، یاد میگیرید که دوستیها میتوانند انواع مختلفی داشته باشند. شما ممکن است یک «دوستِ باشگاه» داشته باشید که فقط در مورد ورزش با او حرف میزنید. یک «دوستِ کاری» که ناهارها را با هم میخورید. قرار نیست یک نفر بیاید و تمام نیازهای عاطفی و اجتماعی شما را برآورده کند.
سخن پایانی درباره بحران تنهایی در مهاجرت
بحران تنهایی در مهاجرت یک دورهی گذار است، نه یک حکم ابد. احساس تنهایی به این معنی نیست که شما آدم نچسبی هستید یا در ساختن زندگی جدیدتان شکست خوردهاید؛ بلکه فقط به این معنی است که شما در مرحلهی پیریزی ساختمان جدید زندگیتان قرار دارید.
همانطور که روزی در کشور خودتان آدمها جذب شما شدند و با شما رفاقت کردند، اینجا هم آدمهایی هستند که از شوخیهای شما لذت خواهند برد، با شما همفکر خواهند بود و از وقت گذراندن با شما خوشحال میشوند. فقط باید به خودتان و آنها زمان بدهید تا همدیگر را پیدا کنید.
تا آن روز، با خودتان خلوت کنید، شهر جدیدتان را قدم بزنید و یادتان باشد شجاعتی که باعث شد تمام زندگیتان را در چند چمدان جمع کنید و به دل ناشناختهها بزنید، قطعا آنقدر قدرت دارد که چند دوست خوب هم برایتان پیدا کند.
سوالات متداول درباره بحران تنهایی در مهاجرت
هیچ زمانبندی دقیقی برای همه وجود ندارد، اما به طور معمول، بیشتر روانشناسان و مشاوران مهاجرت میگویند بین ۶ ماه تا یک سال طول میکشد تا شما از فاز «شوک فرهنگی» عبور کنید و شبکهی ارتباطی اولیهتان را بسازید. در سال اول، نوسانات خلقی طبیعی است. به خودتان حداقل یک سال زمان بدهید تا ریشههایتان در خاک جدید محکم شود.
نیازی نیست به مهمانیهای شلوغ بروید یا سعی کنید مرکز توجه باشید. برای درونگراها، بهترین راه تمرکز روی «فعالیتهای ساختاریافته» است. مثلاً در یک کلاس کتابخوانی یا ورکشاپ نقاشی ثبتنام کنید. در این فضاها، تمرکز روی یک کار مشخص است و مکالمات معمولاً عمیقتر و یکبهیک اتفاق میافتند که برای درونگراها بسیار راحتتر و انرژیبخشتر است.
به هیچ وجه! این یکی از بزرگترین اشتباهات مهاجران است. اگر بخواهید تا زمان تسلط کامل صبر کنید، ماهها و شاید سالها در انزوا خواهید ماند. مردم محلی معمولاً از اینکه میبینند یک نفر در حال تلاش برای یادگیری زبان آنهاست، استقبال میکنند و اشتباهات گرامری شما را میبخشند. در ضمن، ارتباطات اجتماعی یکی از سریعترین راهها برای تقویت زبان شماست. با همان دایره لغات محدود شروع کنید.