ایران کشور درگیر مناقشه و فرصت استثنائی برای ایرانیان

چند هفته پیش یکی از همکاران ما داشت در یکی از گروه‌های تلگرامی دانشجویان ایرانی مقیم فرانسه پرسه می‌زد، همان‌طور که هر از گاهی برای رصد اخبار مرتبط با مهاجرت تحصیلی این کار را می‌کنیم، و به پیامی برخورد که واقعاً جالب بود. یک دانشجو نوشته بود دانشگاهش شهریه‌ی سال آینده را پس داده، فقط به این دلیل که در ایمیلی به نام ایران کشور درگیر مناقشه در فهرست تازه‌ی بانک جهانی اشاره کرده بوده. همین یک خط، سر و صدای زیادی در آن گروه به پا کرد. عده‌ای باورشان نمی‌شد، عده‌ای فکر می‌کردند شوخی است، و عده‌ای هم بی‌درنگ شروع کردند به نوشتن ایمیل به دانشگاه خودشان. حالا که ماجرا را دنبال کرده‌ایم، فکر کردیم بد نیست همه‌چیز را یک‌جا، شفاف و بدون آب‌وتاب برای‌تان توضیح بدهیم. چون این موضوع واقعاً می‌تواند برای هزاران دانشجوی ایرانی در فرانسه معنادار باشد.

قصه از کجا شروع شد؟ کمی برگردیم عقب

سال ۲۰۱۹ فرانسه یک تغییر جدی در نظام آموزش عالی‌اش داد که به آن «Bienvenue en France» می‌گویند، یعنی «به فرانسه خوش آمدید». طعنه‌ی این اسم را کنار بگذاریم، چون اتفاقی که افتاد دقیقاً برعکس این عنوان بود: شهریه‌ی دانشجویان غیراروپایی در دانشگاه‌های دولتی فرانسه چند برابر شد. تا قبل از آن، همه‌ی دانشجوها، از هر ملیتی، تقریباً شهریه‌ی یکسانی می‌پرداختند. رقمی نمادین، چیزی حدود ۱۷۰ یورو برای لیسانس و ۲۴۳ یورو برای مقطع کارشناسی‌ارشد در هر سال. بعد از این اصلاحیه، دانشجویان خارج از اتحادیه‌ی اروپا باید مبالغی نزدیک به ۲۷۷۰ یورو برای لیسانس و حدود ۳۷۷۰ یورو برای ارشد پرداخت می‌کردند. برای خیلی از خانواده‌های ایرانی، با نرخ ارز فعلی و محدودیت‌های شدید انتقال پول، همین رقم به تنهایی می‌تواند تفاوت بین ادامه‌ی تحصیل و انصراف باشد.

اما همان زمان هم دولت فرانسه پیش‌بینی کرده بود که این افزایش شهریه نباید همه را یکسان تحت فشار بگذارد. برای همین، اجازه داد هر دانشگاه بتواند بخشی یا تمام دانشجویانش را از این شهریه‌ی تفکیکی معاف کند. چه به‌صورت گروهی و چه به‌صورت فردی. برخی دانشگاه‌ها اصلاً از همان اول تصمیم گرفتند همه‌ی دانشجویان بین‌المللی‌شان را معاف کنند. برخی دیگر معافیت را مشروط کردند به شرایطی مثل تابعیت کشورهای فرانکوفون، عضویت در فهرست کشورهای کم‌درآمد بانک جهانی، یا وضعیت مالی اثبات‌شده‌ی دانشجو. دقیقاً همین بند آخر، یعنی امکان بررسی فردی پرونده‌ها، حالا دارد برای دانشجویان ایرانی به یک فرصت واقعی تبدیل می‌شود.

حالا برسیم به خبر تازه: ایران و فهرست بانک جهانی

بانک جهانی هر سال یک طبقه‌بندی منتشر می‌کند به اسم «کشورهای درگیر شکنندگی، مناقشه و خشونت»، یا به اختصار FCS. این فهرست صرفاً درباره‌ی فقر یا تورم نیست. معیارهایی مثل گستردگی جغرافیایی خشونت سازمان‌یافته‌ی سیاسی و میزان تأثیرگذاری درگیری‌ها روی جمعیت غیرنظامی هم در آن دخیل است. نسخه‌ی مربوط به سال مالی ۲۰۲۷ این فهرست، که از اول ژوئیه‌ی سال ۲۰۲۶ اجرایی شده، برای اولین بار نام ایران را هم در خودش جا داده است. واقعیتش این خبر خوشی نیست. هیچ‌کس دلش نمی‌خواهد کشورش در چنین فهرستی قرار بگیرد. اما همین اتفاق تلخ، به‌طور غیرمستقیم یک در تازه به روی دانشجویان ایرانی در فرانسه باز کرده.

نکته‌ای که این‌جا باید روشن باشد. وجود نام یک کشور در این فهرست، خودبه‌خود هیچ معافیتی برای هیچ دانشجویی ایجاد نمی‌کند. نه دانشگاهی موظف است به‌محض انتشار این فهرست، شهریه‌ی همه‌ی دانشجویان ایرانی را تغییر بدهد و نه قانونی در فرانسه هست که این اتفاق را اجباری کند. آنچه واقعاً تغییر کرده، چیز دیگری‌ست: حالا دانشجوی ایرانی یک مستند رسمی و معتبر در دست دارد که می‌تواند در نامه‌اش به دانشگاه به آن اشاره کند. همین یک برگ سند، وزن درخواستش را در کمیسیون بررسی معافیت بالا می‌برد.

چرا این تفاوت مهم است؟ داستان یک دانشجو

یکی از نمونه‌های عینی که در رسانه‌ها منتشر شده، مربوط به دانشجویی به نام مستعار «لیلا» است که مقطع لیسانس دانشگاه لیون ۲ درس می‌خواند. او با اداره‌ی دانشگاهش مکاتبه کرده و در ایمیلش صریحاً به نام ایران در فهرست تازه‌ی بانک جهانی اشاره کرده بود. جالب این‌جاست که در اولین پاسخ، مسئولان دانشگاه اصلاً از این تغییر خبر نداشتند. اما بعد از این‌که لیلا اطلاعات مربوط به این طبقه‌بندی را برایشان فرستاد، در ایمیل بعدی به او خبر دادند که مبلغ شهریه‌ای را که برای سال تحصیلی پیش رو پرداخته بود، برمی‌گردانند. نتیجه؟ او دیگر مجبور نبود شهریه‌ی چند برابری دانشجویان غیراروپایی را بپردازد و فقط هزینه‌ی پایه‌ی ثبت‌نام، یعنی همان مبلغ ناچیزی که دانشجویان فرانسوی و اروپایی پرداخت می‌کنند، برایش کافی بود.

این تجربه اتفاقی نیست و بی‌سابقه هم نیست. سال‌هاست دانشجویان اوکراینی، که کشورشان مدت‌هاست در همین فهرست بانک جهانی قرار دارد، از چنین سازوکارهایی در دانشگاه‌های فرانسه بهره می‌برند. یکی از دانشجویان ایرانی که با هم‌کلاسی‌های اوکراینی‌اش صمیمی شده، در گفت‌وگویی گفته بود امیدوار است حالا که وضعیت ایران هم تغییر کرده، دانشگاه‌ها همان نگاه را نسبت به دانشجویان ایرانی داشته باشند. این امید بی‌پایه نیست. چون سازوکار قانونی‌اش از قبل وجود داشته، فقط تا امروز شامل حال ایران نمی‌شد.

آیا هر دانشگاهی یک‌جور تصمیم می‌گیرد؟ نه، اصلاً

این‌جا باید صادق باشیم: نتیجه‌ی این درخواست‌ها در همه‌ی دانشگاه‌ها یکسان نیست. هر مؤسسه‌ی آموزش عالی در فرانسه، در چارچوب مقررات ملی، مقدار مشخصی «سهمیه‌ی معافیت» دارد و خودش تصمیم می‌گیرد چطور آن را بین درخواست‌ها تقسیم کند. یک دانشگاه ممکن است معافیت کامل بدهد، دیگری فقط تخفیف جزئی در نظر بگیرد، و سومی اصلاً درخواست را رد کند. چون امسال اولین سالی است که نام ایران در این فهرست قرار گرفته، خیلی از دانشگاه‌ها هنوز روال مشخصی برای رسیدگی به این پرونده‌ها ندارند. این می‌تواند هم یک ریسک باشد و هم یک فرصت. ریسک از این جهت که ممکن است کارمند اداره‌ی ثبت‌نام اصلاً از این تغییر خبر نداشته باشد، و فرصت از این جهت که همان‌طور که در مورد لیلا دیدیم، وقتی اطلاعات درست و مستند در اختیارشان بگذارید، خیلی راحت‌تر از چیزی که فکرش را می‌کردید همراهی می‌کنند.

نکته‌ی دیگری هم هست که خیلی‌ها اشتباه می‌فهمند: برای استفاده از این امکان، لازم نیست دانشجو پرونده‌ی پناهندگی داشته باشد. در بعضی از مقررات دانشگاهی، وضعیت پناهجویان و وضعیت دانشجویانی که از کشورهای درگیر بحران می‌آیند، در کنار هم و ذیل یک سازوکار حمایتی مشترک بررسی می‌شوند. اما این هم‌نشینی به این معنا نیست که برای بهره‌مندی، حتماً باید متقاضی پناهندگی باشید. دانشجویی که با اقامت عادی دانشجویی در فرانسه زندگی می‌کند هم می‌تواند همین درخواست را مطرح کند.

پس دقیقاً چطور باید اقدام کرد؟

بگذارید مراحل را قدم‌به‌قدم و بدون پیچیده‌کردن ماجرا توضیح بدهیم.

نخست، باید بدانید که این درخواست معمولاً از طریق سرویس «scolarité» یا اداره‌ی ثبت‌نام دانشگاه، یا کمیسیونی به نام «commission d’exonération» بررسی می‌شود. هر دانشگاه فرم یا فرآیند مخصوص خودش را دارد و بهتر است قبل از هر کاری، سایت رسمی دانشگاه‌تان را برای بخش «droits différenciés» یا «exonération des frais d’inscription» جست‌وجو کنید.

دوم، در نامه یا فرمی که ارسال می‌کنید، دو چیز را باید کنار هم بیاورید. یکی اشاره‌ی مستند به حضور ایران در فهرست کشورهای درگیر شکنندگی و مناقشه‌ی بانک جهانی، و دیگری توضیح شفاف وضعیت مالی و شخصی خودتان.

سوم، مدارک پشتیبان‌تان باید ترجمه‌ی رسمی انگلیسی یا فرانسوی و قابل‌قبول برای مقامات فرانسوی داشته باشند. گواهی درآمد پدر یا مادر، صورت‌حساب بانکی، شناسنامه، کارت ملی، سند ازدواج یا هر مدرکی که وضعیت خانوادگی و مالی شما را نشان می‌دهد، اگر فقط به فارسی باشد، هیچ کمیسیونی در فرانسه نمی‌تواند آن را بررسی کند.

چهارم، زمان‌بندی مهم است. اکثر دانشگاه‌ها درخواست معافیت را قبل از شروع سال تحصیلی یا در همان هفته‌های اول ثبت‌نام می‌پذیرند. اگر منتظر بمانید تا شهریه را کامل بپردازید و بعد فکر کنید، شاید فرصت رسیدگی به پرونده‌تان از دست برود.

اگر درخواست رد شد چه؟

این اتفاق ممکن است بیفتد، مخصوصاً حالا که خیلی از دانشگاه‌ها هنوز رویه‌ی مشخصی برای این پرونده‌ها ندارند. در این شرایط، بهترین کار این است که تنها به یک ایمیل بسنده نکنید. انجمن‌های دانشجویی، شبکه‌های حمایت حقوقی دانشجویان خارجی در فرانسه، و حتی وکلای داوطلبی که در همین زمینه فعالیت می‌کنند، می‌توانند کمک‌تان کنند تا بفهمید آیا امکان تجدیدنظر وجود دارد یا نه. یکی از دانشجویانی که تجربه‌اش را با ما در میان گذاشت، درست همین نکته را گوشزد کرد. چون این تغییر خیلی تازه است، ممکن است حتی مسئولان اداری دانشگاه هم هنوز پیامدهای کامل آن را نشناسند. پیگیری مستند، مؤدبانه ولی مصر، معمولاً جواب می‌دهد.

حالا سؤال اصلی: این فرصت چقدر پایدار می‌ماند؟

هیچ‌کس نمی‌تواند با قطعیت بگوید این وضعیت برای همیشه ادامه پیدا می‌کند. فهرست FCS بانک جهانی هر سال، در قالب سال مالی، بازبینی و به‌روزرسانی می‌شود. حضور یک کشور در این فهرست به شدت و گستردگی خشونت سازمان‌یافته و اثرش روی جمعیت بستگی دارد، نه به یک تصمیم اداری ثابت. یعنی اگر تنش‌های منطقه‌ای که این روزها ایران درگیرشان است فروکش کند، کاملاً محتمل است که در ارزیابی‌های آینده، بانک جهانی نام ایران را از این فهرست خارج کند. از طرف دیگر، اگر شرایط بی‌ثباتی و درگیری ادامه پیدا کند یا حتی تشدید شود، احتمال باقی‌ماندن یا حتی تثبیت جایگاه ایران در این طبقه‌بندی بیشتر می‌شود. به عبارت ساده، این فرصت مستقیماً به وضعیت ژئوپلیتیک منطقه گره خورده و همین موضوع آن را شکننده و غیرقابل‌پیش‌بینی می‌کند.

نکته‌ی دوم این است که خود مقررات فرانسوی هم ثابت نیستند. همین حالا برخی دانشگاه‌ها در حال اجرای یک آیین‌نامه‌ی جدید برای معافیت‌های شهریه هستند که دامنه و معیارهای دقیق‌ترش هنوز در حال شکل‌گرفتن است. دولت فرانسه هم گاه‌به‌گاه سیاست‌های مربوط به شهریه‌ی دانشجویان بین‌المللی را بازبینی می‌کند. گاهی به نفع دانشجویان خارجی و گاهی برعکس. پس حتی اگر ایران چند سال در فهرست بانک جهانی باقی بماند، ممکن است چارچوب حمایتی فرانسه تغییر کند و شرایط برای دانشجوهای بعدی متفاوت از امسال باشد.

با همه‌ی این‌ها، واقعیت این است که همین امسال، همین لحظه، این پنجره باز است. دانشجوهایی که همین حالا اقدام می‌کنند، در بهترین موقعیت برای بهره‌بردن از این فرصت هستند. چون هم فهرست تازه منتشر شده و هم دانشگاه‌ها هنوز در حال تصمیم‌گیری درباره‌ی نحوه‌ی برخورد با آن هستند. کسانی که منتظر می‌مانند تا ببینند «آیا واقعاً جواب می‌دهد یا نه»، ممکن است سالی را از دست بدهند که دیگر تکرار نشود. یا برعکس، اگر شرایط منطقه بهتر شود، اصلاً چنین فرصتی برای سال‌های بعد وجود نداشته باشد.

چه کسانی بیشترین بهره را می‌برند؟

بر اساس آنچه تا امروز دیده شده، دانشجویانی که در این مسیر موفق‌تر عمل کرده‌اند، معمولاً سه ویژگی مشترک داشته‌اند. اول، مستندات مالی‌شان دقیق، به‌روز و به‌درستی ترجمه شده بود. نه یک برگه‌ی پراکنده، بلکه مجموعه‌ای منسجم از گواهی درآمد، حساب بانکی و در صورت لزوم توضیح کتبی درباره‌ی افت ارزش پول ملی. دوم، لحن نامه‌شان محترمانه و مستند بوده، نه احساساتی یا شکایت‌آمیز؛ کمیسیون‌های دانشگاهی به سند و منطق واکنش نشان می‌دهند، نه به داستان‌سرایی. سوم، این دانشجویان زود اقدام کرده‌اند، معمولاً همان هفته‌های اول بعد از انتشار فهرست جدید بانک جهانی، وقتی هنوز بودجه‌ی معافیت دانشگاه خرج نشده بود.

یک نکته‌ی کوچک ولی مهم درباره‌ی ترجمه‌ی مدارک

از آن‌جا که این نوشته را دارالترجمه‌ی رسمی ولی‌عصر تبریز تهیه کرده، بد نیست به یک تجربه‌ی رایج اشاره کنیم. خیلی از خانواده‌ها فکر می‌کنند ترجمه‌ی مدارک را می‌شود در آخرین لحظه، وقتی دانشگاه رسماً خواسته، انجام داد. اما وقتی صحبت از تأییدیه‌ی دادگستری و وزارت خارجه هم در میان باشد، این فرآیند می‌تواند چند روز تا چند هفته طول بکشد. اگر می‌دانید قرار است چنین درخواستی بدهید، بهتر است مدارک مالی و هویتی خانواده را زودتر، حتی پیش از این‌که مطمئن شوید نتیجه چه می‌شود، برای ترجمه‌ی رسمی آماده کنید. این کار نه‌تنها زمان شما را نجات می‌دهد، بلکه به شما اجازه می‌دهد در همان روزهای اول انتشار فهرست جدید بانک جهانی، اقدام کنید. دقیقاً همان لحظه‌ای که شانس موفقیت بیشترین است.

جمع‌بندی

حضور ایران در فهرست کشورهای درگیر شکنندگی و مناقشه‌ی بانک جهانی، خبری تلخ درباره‌ی وضعیت کشورمان است. اما همین خبر تلخ، برای دانشجویان ایرانی مقیم فرانسه یک ابزار واقعی و قابل استفاده به همراه آورده است. این ابزار نه یک قانون خودکار است و نه تضمینی صددرصدی، بلکه یک سند معتبر است که می‌تواند وزن درخواست معافیت یا کاهش شهریه‌ی شما را نزد دانشگاه بالا ببرد. نتیجه‌ی نهایی به مقررات هر دانشگاه، دقت مدارک شما، و توضیح روشن شرایط مالی‌تان بستگی دارد. با توجه به این‌که این فرصت به وضعیت متغیر منطقه گره خورده و ممکن است در سال‌های آینده تغییر کند، منطقی‌ترین کار این است که همین حالا مدارک‌تان را ترجمه و درخواست‌تان را به دانشگاه ارسال کنید. تجربه‌ی دانشجویانی مثل لیلا نشان می‌دهد که این مسیر، هرچند تضمین‌شده نیست، اما کاملاً واقعی و در دسترس است.

---

سؤالات متداول